Jan de Leeuw, docent Ethiek bij onze business school, bracht een nieuwe uitgave uit van het boek ‘Bedrijfsethiek en MVO voor hoger onderwijs’. Met passie vertelt hij over dit nieuwe boek en over het vak Ethiek bij Business School Nederland. De digitalisering van het bedrijfsleven en de samenleving leveren nieuwe morele kwesties op voor managers. Daar gaat hij dieper op in en uiteraard ontbreekt het Coronavirus niet in dit verhaal, omdat ethische kwesties daarbij een belangrijke rol spelen.

Jan de Leeuw, docent Ethiek bij Business School NederlandJan studeerde theologie en is nu opleider, auteur en adviseur. Ethiek loopt als een rode draad door zijn carrière. Hij is (mede)eigenaar van Tekstburo De Leeuw & Partners VOF dat opleidingen en leermiddelen op het gebied van ethiek en MVO aanbiedt. Vanaf november 2018 is hij docent bij Business School Nederland, waar hij zijn expertise van het vakgebied Ethiek op onze studenten overbrengt, onder andere met inzichten uit zijn boek ‘Bedrijfsethiek en MVO voor hoger onderwijs’.

Op een dag besloot je samen met je medeauteur het boek ‘Bedrijfsethiek en MVO voor hoger onderwijs’ te schrijven. Wat was de aanleiding daarvoor?
‘Ik geef het vak Ethiek in het hoger en universitair onderwijs aan studenten van economische opleidingen. Daar is behoefte aan goed educatief materiaal waarbij studenten echt morele competenties ontwikkelen voor het bedrijfsleven. Het is van belang dat (toekomstige) beroepsbeoefenaars gevoelig zijn voor morele kwesties en deze goed kunnen analyseren, daarvoor een verantwoorde oplossing kunnen bedenken en deze op de juiste manier kunnen beargumenteren en communiceren. In het boek is er veel aandacht voor ethiekmanagement: het doelbewust inzetten van verschillende instrumenten om moreel verantwoord gedrag in organisaties te bevorderen. Te denken valt aan formele documenten (zoals gedragscodes), voorbeeldgedrag door de manager, morele competenties bij HRM, et cetera.’

Boekomslag 'Bedrijfsethiek en MVO voor hoger onderwijs' door Jan de LeeuwWaarom is er een nieuwe uitgave gekomen van het boek dat al 28 jaar bestaat?
‘De nieuwe uitgave is de zesde generatie van het boek. Het is op hoofdlijnen nog steeds zo relevant als het 28 jaar geleden was. Maar er is ook een aantal zaken in de wereld wezenlijk veranderd. Zo hebben we bijvoorbeeld een nieuw hoofdstuk over de invloed van Social Media en de uitdagingen rond digitaliseren toegevoegd. Ik ben trots op dit hoofdstuk, er is veel research voor gedaan. In het hoofdstuk zoomen we in op de morele handelingsproblemen die digitalisering en Social Media opleveren voor bedrijven en managers. Het gaat uiteraard over privacybescherming, maar óók om kwesties als adverteren op clickbait sites, monopolyvorming door techreuzen (‘datadictatuur’) en een mogelijke aantasting van de kern van de vrije markteconomie (dat uitgaat van meerdere aanbieders) en onze democratie.’

Waar komt die passie voor ethiek vandaan?
‘Ik ben onder andere geïnspireerd geraakt door Henk van Luijk († 1929-2010) toen ik met hem samenwerkte. Hij is de founder van het vakgebied bedrijfsethiek in Nederland. Van Luijk was de eerste hoogleraar bedrijfsethiek in Europa en gaf adviezen bij de eerste uitgaven van ons boek. Ethiek speelt altijd een rol in het menselijk handelen of dit nu privé of in het bedrijfsleven is. Wetenschappelijk maakt het onderdeel uit van het vakgebied filosofie. Het intrigeert mij om het leven, maar ook het handelen in de samenleving en in een arbeidsorganisaties te analyseren en te beschouwen. Dat leer je onder andere in de filosofie en de sociale wetenschappen.’

Waarom passen die zaken in een MBA-opleiding?
‘Het is belangrijk dat studenten over brede, algemene sociale competenties beschikken, zoals analytisch vermogen, gevoel voor en kennis van de sociale omgeving van een organisatie, etc. We hebben afgelopen jaren kunnen zien dat in de arbeidsmarkt bepaalde functies een steeds kortere levensduur hebben. Ze worden uitgehold door de technologische ontwikkelingen en verdwijnen. Daar komen nieuwe functies voor in de plaats. Het is daarom niet verstandig om studenten alleen maar instrumenteel op te leiden voor directe beroepscompetenties. Gebeurt dit wel, dan kan het zijn dat de student onvoldoende bagage heeft om te kunnen functioneren in andere, nieuwe functies in de arbeidsmarkt. Breder opleiden geeft de toekomstige werknemer de mogelijkheid flexibel in te spelen op nieuwe ontwikkelingen, nieuwe functies en functie-inhouden. Hij of zij is beter in staat om in nieuwe situaties zich aan te passen en adequaat te handelen. Voor opleidingen in het hoger onderwijs is het daarom verstandig om in het curriculum substantieel aandacht te geven aan leergebieden die hier aan bijdragen, zoals ethiek/filosofie, sociale wetenschappen, etc.’

Je bent docent Ethiek bij Business School Nederland. Hoe ziet dit er in de praktijk uit?
‘Tijdens de bijeenkomst Ethiek besteed ik veel aandacht aan het analyseren en oplossen van morele kwesties. Dat doen we aan de hand van praktijkvoorbeelden. Studenten leren om te analyseren wat precies het morele probleem is en welke waarden een rol spelen. Maar ook: welke verschillende stakeholders worden er geraakt in het voorbeeld en wie neemt de beslissingen? Vervolgens leren de studenten een oordeel te geven. Als manager moet je een dergelijk oordeel kunnen verantwoorden met argumenten. En ook moet je in staat zijn om over jouw beleid te communiceren, intern en extern. Om deze zaken te oefenen laat ik de studenten debatteren over morele kwesties waar de manager mee te maken krijgt. Debatteren is geen doel op zichzelf, maar een middel om te werken aan de genoemde competenties.’

Wat is de rol van theorie tijdens de opleidingsdag?
Voorafgaand aan de zaken die ik heb genoemd, geef ik een stuk theorie mee. Ik vertel onder andere over de drie stromingen in de ethiek, namelijk beginselethiek, gevolgenethiek en deugdenethiek. Beginselethiek gaat ervan uit dat er één of meerdere ethische beginselen zijn die een rol moeten spelen bij de beoordeling en oplossing van een ethisch probleem. Voorbeelden van beginselen zijn: eerlijkheid, gezondheid, vrijheid en privacy. Een dergelijk principe pas je dan toe, onafhankelijk van de gevolgen van de handeling. Bij gevolgenethiek kijk je naar wat de gevolgen kunnen zijn van bepaalde handelingen. Je kiest die oplossing waaraan bepaalde gevolgen zijn verbonden maar waarbij je wel een bepaald doel realiseert. Bijvoorbeeld zo veel mogelijk geluk of zo veel mogelijk nut. Deugdenethiek zegt eigenlijk dat je een goed mens moet zijn en dat je dan als vanzelfsprekend goed handelt. Deugden zijn voortreffelijke kwaliteiten waarover een persoon beschikt. Iemand is bijvoorbeeld eerlijk, wijs, trouw of liefdevol. Deugdenethiek kom je in het bedrijfsleven tegen in typeringen als een ‘eerlijke verkoper’ of een ‘betrouwbare manager’.

Kun je een actueel voorbeeld geven aan de hand van de Coronacrisis?
‘Ja zeker, in de Coronacrisis moeten veel ethische keuzes worden gemaakt. Er is nu onder andere de kwestie van schaarste aan intensive care units. Wie moet er geholpen worden? Afgelopen week waren er twee opiniestukken in NRC Handelsblad waarin werd gepleit om voorrang te geven aan jonge mensen. De redenering was dat patiënten voorrang moeten krijgen van wie wordt verwacht dat ze zo snel mogelijk weer zijn opgeknapt. Daarnaast wordt er prioriteit gegeven aan jongere patiënten, boven ouderen die al in hun laatste levensfase zijn. Voor jonge mensen is overlijden een veel groter verlies, omdat ze veel minder mogelijkheden gehad hebben om hun leven te leven. Daarnaast is de kans klein dat een 80-jarige nog volledig herstelt van een periode aan de beademing. Dit standpunt is een heel strak voorbeeld van gevolgenethiek. Je kijkt naar de gevolgen die kunnen optreden naar aanleiding van verschillende keuzes en kíest die oplossing die in zijn gevolgen het meest nuttig is of het meeste welzijn oplevert. Er zijn ook andere standpunten. Een zo’n standpunt is dat íeder mens recht heeft op leven en op gezondheid. Een concrete oplossing zou dan kunnen zijn: in volgorde van aanmelding (wie het eerst komt wie het eerst maalt). Nou, dat noemen we echt beginselethiek omdat je uitgaat van een of meerdere principes die hoe dan ook moeten worden toegepast.

Wat is de meest waardevolle gedachte die je de studenten mee geeft?
‘Ik leg de studenten altijd de vraag voor: wat is goed ondernemerschap en wat is een goede manager? Mijn antwoord is dat een dergelijke ondernemer of manager zich laat leiden door drie instanties: de markt, de wet en de ethiek. De tucht van de markt is nodig om je te prikkelen de economische doelstellingen te realiseren. Bij een commerciële organisatie is dat winstmaximalisatie en continuïteit. De wet geeft de juridische voorwaarden aan waarbinnen je moet opereren. In een democratische rechtsstaat horen burgers en organisaties de wet na te leven en op die manier ook de rechtsstaat mee te onderhouden en te borgen. De democratische rechtsstaat is een zeer waardevol goed. Ten slotte hebben we ook de ethiek nodig. Burgers hebben een morele verantwoordelijkheid, maar ook werknemers en organisaties. De wet volgen is goed maar volstaat niet. Immers, niet alles is wettelijk geregeld. Door maatschappelijke ontwikkelingen, bijvoorbeeld in de technologie, doen zich nieuwe ethische problemen voor die juridisch niet of beperkt zijn geregeld. Ook is er het klassieke voorbeeld van een arm land dat geen wettelijk minimumjeugdloon kent. Welk loon moet een ondernemer dan betalen? Oftewel moreel gezien is iets niet zonder meer juist wanneer het juridisch is toegestaan. En die morele afwegingen, daar helpt het vak Ethiek bij.

Meer informatie?
Voor meer informatie over onze MBA-programma’s neem contact op met Anita Moolhuizen of Linda Hoksbergen via 0344-579050 of mail naar info@bsn.eu.

BSN Update
Altijd op de hoogte blijven van het laatste nieuws en updates van BSN? Volg ons dan op Facebook en/of Twitter en schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief die elke twee maanden verschijnt. Stuur hiervoor een email naar info@bsn.eu o.v.v. ‘aanmelden nieuwsbrief‘.
Share This